मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाचा किडनीवर होणारा हानिकारक परिणाम

मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाचा किडनीवर होणारा हानिकारक परिणाम

by Aajchi Navi Mumbai
Mar 14, 2026
30

किडनी हा आपल्या शरीराचा एक महत्त्वाचा अवयव, आपल्याला निरोगी ठेवण्याचे काम अनेक प्रकारे करत असतो. किडन्या रक्तातील टाकाऊ पदार्थ बाहेर काढतात, रक्तदाब नियंत्रित करण्यास मदत करतात, शरीरातील विविध क्षारांचे प्रमाण संतुलित ठेवतात आणि लाल रक्तपेशींच्या निर्मितीमध्ये मदत करतात.

मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब या संपूर्ण जगभरात भेडसावत असलेल्या दोन मोठ्या आरोग्य समस्या आहेत. हे दोन आजार किडनीच्या नुकसानासाठी थेट कारणीभूत ठरतात. मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबामुळे किडनी हळूहळू खराब होऊ शकते आणि कालांतराने त्या व्यक्तीला किडनीचा तीव्र आजार किंवा किडनी निकामी होणे यांसारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागते.

मधुमेह किडनीवर कसा परिणाम करतो?

मधुमेह हा असा आजार आहे जो शरीरातील रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवण्याच्या क्षमतेत अडथळा निर्माण करतो. जेव्हा रक्तातील साखरेचे प्रमाण दीर्घकाळ वाढलेले राहते, तेव्हा त्याचा थेट परिणाम किडनीतील ग्लोमेरुली या नाजूक गाळण प्रक्रियेवर होतो. हे सूक्ष्म फिल्टर्स रक्त शुद्ध करण्याचे महत्त्वाचे काम करतात, परंतु साखरेच्या वाढत्या प्रमाणामुळे त्यांना गंभीर इजा पोहोचते.
रक्तातील साखरेचे सतत वाढलेले प्रमाण ग्लोमेरुलीवर म्हणजेच किडनीच्या गाळण यंत्रणेवर प्रचंड ताण निर्माण करते. यामुळे हे नाजूक फिल्टर्स जाड होऊ लागतात, परिणामी त्यांची कार्यक्षमता मंदावते आणि शरीरासाठी आवश्यक असलेली अल्ब्युमिन सारखे प्रथिने लघवीवाटे बाहेर पडू लागतात. या गंभीर स्थितीला डायबेटिक नेफ्रोपॅथी असे म्हणतात, जी किडनी निकामी होण्यापूर्वीचा एक मोठा इशारा आहे.
मधुमेहामुळे होणाऱ्या किडनीच्या आजाराची लक्षणे सुरुवातीला सहजासहजी लक्षात येत नाहीत. जसजसा हा आजार बळावतो, तसतशी किडनीची रक्त शुद्ध करण्याची क्षमता खालावत जाते. यामुळे रक्तदाब अचानक वाढणे, पाय आणि घोटांना सूज येणे, सतत थकवा जाणवणे आणि लघवीच्या प्रमाणात किंवा स्वरूपात बदल होणे यांसारखे त्रास जाणवू लागतात. जर वेळीच वैद्यकीय उपचार मिळाले नाहीत, तर किडनी पूर्णपणे निकामी होऊ शकते, ज्यासाठी पुढे डायलिसिस किंवा किडनी प्रत्यारोपणाची गरज भासते.

उच्च रक्तदाबाचा किडनीवर होणारा परिणाम
उच्च रक्तदाब, ज्याला हायपरटेंशन असेही म्हणतात, हे किडनीच्या आजारांचे एक मुख्य कारण आहे. किडनीचे कार्य सुरळीत चालण्यासाठी सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांचे जाळे अत्यंत आवश्यक असते. जेव्हा रक्तदाब सतत वाढलेला असतो, तेव्हा या रक्तवाहिन्यांवर प्रचंड ताण येतो. यामुळे त्या आकुंचन पावतात, कमकुवत होतात किंवा त्यांना कायमस्वरूपी इजा पोहोचते. जसजसे हे नुकसान वाढत जाते, तसतसा किडनीला होणारा रक्तपुरवठा कमी होतो, ज्यामुळे रक्तातील टाकाऊ पदार्थ गाळणे कठीण होते. विशेष म्हणजे, किडनी स्वतः देखील रक्तदाब नियंत्रित करण्याचे काम करते. मात्र, जेव्हा किडनीला इजा होते, तेव्हा हे नियंत्रण बिघडते आणि रक्तदाब अधिकच वाढतो. यामुळे एक भयंकर दुष्टचक्र निर्माण होते. उच्च रक्तदाब किडनीला हानी पोहोचवतो आणि किडनी खराब झालेली असल्याने रक्तदाब नियंत्रित करणे कठीण होते.

मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब यांची युती सर्वात घातक

अनेकदा ज्यांना मधुमेह आहे, त्यांना पुढे जाऊन उच्च रक्तदाबही उद्भवतो आणि हे समीकरण अतिशय घातक ठरू शकते. हे दोन्ही आजार जेव्हा एकत्र येतात, तेव्हा ते किडनीवर दुप्पट ताण निर्माण करतात आणि किडनी खराब होण्याचा वेग प्रचंड वाढवतात. यामुळे किडनीचा तीव्र आजार होण्याचा धोका कित्येक पटींनी वाढतो.
सर्वात धोकादायक बाब म्हणजे, किडनीचे नुकसान अतिशय संथपणे आणि जराही जाणवू न देता सुरू होते. सुरुवातीच्या काळात याची कोणतीही स्पष्ट लक्षणे दिसत नाहीत. त्यामुळे, जोपर्यंत परिस्थिती हाताबाहेर जात नाही किंवा गंभीर स्वरूप धारण करत नाही, तोपर्यंत बहुतेकांना आपल्या किडनीला काही त्रास होत आहे याची जाणीवही होत नाही.
किडनी खराब होत असल्याची धोक्याची लक्षणे
किडनीचा आजार सुरुवातीला अतिशय संथपणे आणि जराही जाणवू न देता शरीरात शिरकाव करतो, पण जसजसा तो बळावतो, तशी काही लक्षणे दिसू लागतात. तुमच्या पायाचे घोटे, पावले किंवा अगदी चेहऱ्यावर सूज येत असल्याचे तुमच्या लक्षात येऊ शकते. सतत थकवा जाणवणे किंवा कमालीचा अशक्तपणा वाटणे, हा एक मोठा धोक्याचा इशारा आहे. काही लोकांना लघवीला फेस येणे किंवा वारंवार लघवीला जावे लागणेविशेषतः रात्रीच्या वेळीअसे त्रास जाणवतात. अन्नावरची वासना उडणे किंवा मळमळल्यासारखे वाटणे ही देखील लक्षणे असू शकतात. तसेच, जर तुमचा रक्तदाब नियंत्रित करणे कठीण जात असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. जर तुम्हाला मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाब असेल, तर या लक्षणांवर बारीक लक्ष ठेवा आणि यातला कोणताही बदल जाणवल्यास त्वरित मल्टीडिसिप्लिनरी दृष्टिकोन असणाऱ्या हॉस्पिटलमधील डॉक्टरांशी संपर्क साधा.

प्रतिबंध आणि लवकरात लवकर निदान

एक दिलासादायक बाब म्हणजे, जर तुम्ही स्वतःची नीट काळजी घेतली, तर मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबामुळे होणारे किडनीचे नुकसान रोखणे किंवा त्याचा वेग कमी करणे सहज शक्य आहे. ज्यांना मधुमेह आहे, त्यांनी रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तसेच, जर तुम्हाला उच्च रक्तदाबाचा त्रास असेल, तर वेळेवर औषधे घेणे, सकस आहार, नियमित व्यायाम आणि तणाव कमी करण्याचे मार्ग शोधणे असे उपाय नियमितपणे करावेत. त्यामुळे किडनी निकामी होण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी होतो.
आरोग्याची नियमित तपासणी कधीही टाळू नका. रक्त क्रिएटीनिन, लघवीतील प्रथिने आणि ईजीएफआर यांसारख्या चाचण्या अतिशय सोप्या आहेत, आणि त्या किडनीचा त्रास सुरुवातीलाच ओळखण्यास मदत करतात. जर या समस्यांचे वेळेत लवकरात लवकर निदान झाले, तर त्यावर उपचार करण्यासाठी आणि तुमच्या किडनीचे संरक्षण करण्यासाठी तुमच्याकडे पुरेसा वेळ असतो.
निरोगी जीवनशैलीमुळे खूप मोठा सकारात्मक बदल घडून येतो. सकस आहार घ्या, मिठाचा वापर कमी करा, नियमित व्यायाम करा, वजन नियंत्रणात ठेवा आणि धूम्रपानापासून दूर राहा. या अगदी साध्या वाटणाऱ्या गोष्टी तुमच्या किडनीचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत मोलाच्या ठरतात.
किडनीच्या आरोग्याचे रक्षण
जागतिक किडनी दिन आपल्याला एक महत्त्वाची आठवण करून देतो: मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब तुमच्या किडनीला अतिशय संथपणे आणि जराही जाणवू न देता हानी पोहोचवू शकतात. पण दिलासादायक बाब ही आहे की, जर तुम्ही वेळेवर तपासणी केली, डॉक्टरांच्या सल्ल्याचे पालन केले आणि जीवनशैलीमध्ये काही चांगले बदल स्वीकारलेजसे की सकस आहार, नियमित व्यायाम आणि साखरेचे व रक्तदाबाचे प्रमाण नियंत्रणात ठेवणे तर तुम्ही किडनी निकामी होण्याचा धोका नक्कीच कमी करू शकता. तुमच्या किडनीची काळजी घेण्याची सुरुवात आजपासूनच करा, जेणेकरून भविष्यात तुमचे आरोग्य सुरक्षित राहील.

डॉ निखिल शिंदे, कन्सल्टन्ट, नेफ्रॉलॉजी, कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल नवी मुंबई