पडद्यावरील ‘नटसम्राट’ आणि समाजमनातील संवेदनशील माणूस
- by Aajchi Navi Mumbai
- Oct 12, 2026
- 35
मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ अभिनेते, दिग्दर्शक, लेखक आणि सामाजिक कार्यकर्ते नाना पाटेकर यांचे गुरुवार, दिनांक 8 ऑक्टोबर 2026 रोजी वयाच्या 75व्या वर्षी गोवा येथील निवासस्थानी हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक विलक्षण प्रतिभावंत अभिनेता, महाराष्ट्राच्या सुख-दुःखाशी नाते जोडणारा संवेदनशील कलाकार आणि संकटग्रस्तांच्या मदतीसाठी धावून जाणारा सच्चा माणूस काळाच्या पडद्याआड गेला. त्यांच्या पुत्राने निधनाच्या वृत्ताला दुजोरा दिला असून, देशभरातील कलावंत, सामाजिक कार्यकर्ते आणि चाहत्यांनी त्यांना श्रद्धांजली अर्पण केली आहे.
नाना पाटेकर हे केवळ प्रभावी संवादफेकीसाठी प्रसिद्ध असलेले अभिनेते नव्हते. त्यांच्या अभिनयात अस्वस्थता होती, विद्रोह होता, करुणा होती आणि समाजातील अन्यायाविरुद्धचा संतापही होता. त्यांनी साकारलेली पात्रे अनेकदा प्रेक्षकांना अस्वस्थ करून विचार करायला भाग पाडत. त्यांच्या आवाजातील चढ-उतार, धारदार नजरेतील भाव, देहबोलीतील तणाव आणि संवादांमधील नैसर्गिक लय यामुळे पडद्यावर ते दिसू लागले की संपूर्ण दृश्यावर त्यांचेच प्रभुत्व निर्माण होत असे.
- संघर्षातून उभा राहिलेला कलाकार
नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. त्यांचा जन्म 1 जानेवारी 1951 रोजी रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे झाला. बालपणापासूनच त्यांना आर्थिक संघर्षाला सामोरे जावे लागले. या संघर्षाने त्यांना कणखर बनविले; मात्र त्यांच्या मनातील संवेदनशीलता कधीच नष्ट केली नाही. मुंबईतील सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्टमधून त्यांनी शिक्षण घेतले. रंगरेषा, व्यक्तिचित्रण आणि दृश्यरचनेची जाण त्यांच्या अभिनयातही प्रकर्षाने जाणवत राहिली. नाटकाच्या माध्यमातून त्यांच्या कलाप्रवासाला सुरुवात झाली. विजया मेहता यांच्या ‘रंगायन’सारख्या प्रतिष्ठित संस्थेशी त्यांचा संबंध आला. रंगभूमीने त्यांना शिस्त, संवादाचे भान, पात्राच्या अंतर्मनाचा शोध आणि प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधण्याची ताकद दिली. पुढे चित्रपटसृष्टीत यशस्वी झाल्यानंतरही त्यांनी आपल्या अभिनयाचे मूळ रंगभूमीत असल्याचे नेहमी मान्य केले. - मराठी रंगभूमीवरील प्रभावी वाटचाल
जयवंत दळवी लिखित ‘पुरुष’ या नाटकातील गुलाबरावची भूमिका नाना पाटेकर यांच्या रंगभूमीवरील कारकिर्दीचा मैलाचा दगड ठरली. अन्याय, पुरुषी अहंकार आणि सत्तेच्या उन्मत्तपणाचे भयावह रूप त्यांनी या भूमिकेतून साकारले. हे पात्र नकारात्मक असूनही त्यांनी त्याला एकपदरी ठेवले नाही. त्यामधील क्रौर्य, धूर्तपणा आणि सत्तेची मस्ती त्यांनी इतक्या प्रभावीपणे व्यक्त केली की हे नाटक आणि गुलाबरावची भूमिका मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात कायमची नोंदली गेली. नाना पाटेकर आणि रीमा लागू यांनी केलेल्या या नाटकाचे सुमारे 1,600 प्रयोग झाले होते.
‘हमीदाबाईची कोठी’ सारख्या नाटकातूनही त्यांनी आपल्या अभिनयाचा स्वतंत्र ठसा उमटविला. रंगभूमीवरील भूमिका साकारताना संवाद पाठ करून बोलण्यापेक्षा पात्राच्या स्वभावात प्रवेश करण्यावर त्यांचा भर असे. त्यामुळे प्रत्येक प्रयोगात त्यांचा अभिनय जिवंत, उत्स्फूर्त आणि नव्याने घडणारा वाटत असे. नानांचा अभिनय म्हणजे मोठ्या हालचाली किंवा केवळ जोरकस संवाद नव्हता. काही क्षणांत ते शांततेचा वापरही तितक्याच प्रभावीपणे करीत. एखादा दीर्घ विराम, नजर रोखून पाहणे किंवा आवाज अचानक खाली आणणे-या छोट्या बाबींमधूनही ते प्रेक्षकांच्या मनावर पकड घेत. - हिंदी चित्रपटसृष्टीतील दमदार भूमिका
नाना पाटेकर यांनी ‘गमन’ या चित्रपटातून रुपेरी पडद्यावर प्रवेश केला. त्यानंतर ‘अंकुश’, ‘सलाम बॉम्बे’, ‘परिंदा’, ‘प्रहार’, ‘तिरंगा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी’, ‘यशवंत’, ‘वजूद’, ‘शक्ती’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘वेलकम’ आणि ‘राजनीती’ यांसारख्या अनेक चित्रपटांतून त्यांनी वैविध्यपूर्ण भूमिका साकारल्या.
‘अंकुश’ मधील व्यवस्थेविरुद्ध संतापलेल्या तरुणाची भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा ठरली. बेरोजगारी, अन्याय आणि सामाजिक व्यवस्थेबद्दलचा रोष त्यांच्या अभिनयातून प्रभावीपणे व्यक्त झाला. विधू विनोद चोप्रा यांच्या ‘परिंदा’ चित्रपटातील अण्णा ही व्यक्तिरेखा भयावह आणि अस्थिर मनोवृत्तीची होती. खलनायकाला केवळ क्रूर न दाखवता त्याच्या मानसिक गुंतागुंतीसह साकारण्याची नानांची क्षमता या भूमिकेतून दिसली. या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. ‘प्रहार’ हा चित्रपट त्यांच्या कलाजीवनातील अत्यंत महत्त्वाचा अध्याय होता. या चित्रपटाचे लेखन व दिग्दर्शन त्यांनी केले आणि मेजर चव्हाणची भूमिका साकारली. सैन्याची शिस्त, देशनिष्ठा आणि नागरी जीवनातील उदासीनता व भ्रष्टाचार यांच्यातील संघर्ष त्यांनी या चित्रपटातून मांडला. भूमिका वास्तवदर्शी करण्यासाठी त्यांनी प्रत्यक्ष लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते.
‘क्रांतिवीर’ मधील प्रताप नारायण टिळक या भूमिकेने नाना पाटेकर यांना घराघरात पोहोचविले. जातीयवाद, भ्रष्टाचार, हिंसा आणि समाजातील निष्क्रियता यांच्याविरुद्ध आवाज उठविणारा हा नायक त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाशी एकरूप झाल्यासारखा वाटला. या भूमिकेसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. ‘अग्निसाक्षी’ मधील संशयी आणि हिंसक पती, ‘खामोशी’मधील मूकबधिर वडील, ‘अब तक छप्पन’मधील पोलीस अधिकारी साधू आगाशे आणि ‘अपहरण’मधील राजकीय प्रभाव असलेला गुन्हेगार-प्रत्येक भूमिकेचा रंग वेगळा होता. नाना आपल्या परिचित आवाजात बोलत असले तरी प्रत्येक पात्राचा स्वभाव, मनोभूमिका आणि अंतर्गत संघर्ष स्वतंत्रपणे उभा राहत असे. ‘वेलकम’ मधील उदय शेट्टीने त्यांच्या अभिनयाची आणखी एक बाजू दाखविली. गंभीर व आक्रमक भूमिकांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या नानांनी विनोदी भूमिकेतही विलक्षण सहजता दाखविली. स्वतःला चित्रकार समजणारा, गुंडगिरी आणि सभ्यपणा यांच्या विचित्र संगमात वावरणारा उदय शेट्टी प्रेक्षकांच्या विशेष पसंतीस उतरला. - मराठी चित्रपटांतील अविस्मरणीय योगदान
नाना पाटेकर यांचे मराठी भाषा, रंगभूमी आणि चित्रपटांशी जिव्हाळ्याचे नाते होते. ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे - द रिअल हिरो’ या चित्रपटात त्यांनी डॉ. प्रकाश आमटे यांची भूमिका साकारली. हेमलकशातील आदिवासी, रुग्ण आणि वन्यजीवांसाठी आपले जीवन समर्पित करणाऱ्या डॉ. आमटे यांचे शांत, सेवाभावी आणि ध्येयवेडे व्यक्तिमत्त्व त्यांनी अत्यंत संयतपणे पडद्यावर आणले. त्यांच्या सोबत सोनाली कुलकर्णी यांनी डॉ. मंदाकिनी आमटे यांची भूमिका केली होती. वि.वा. शिरवाडकरांच्या अजरामर नाटकावर आधारित ‘नटसम्राट’ चित्रपटातील गणपतराव बेलवलकर ही नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोच्च भूमिकांपैकी एक मानली जाते. आयुष्यभर रंगभूमी गाजविलेला अभिनेता वृद्धापकाळात एकाकी पडतो; त्याचा स्वाभिमान, प्रेम, वेदना, पश्चात्ताप आणि असहायता-या सर्व भावछटा नानांनी विलक्षण ताकदीने साकारल्या. “कुणी घर देता का घर?” ही आर्त हाक त्यांच्या अभिनयामुळे प्रेक्षकांच्या अंतःकरणाला भिडली. ‘आपला माणूस’मधील तपास अधिकारी असो किंवा ‘ओले आले’मधील भावस्पर्शी भूमिका-वयोमानानुसार त्यांच्या अभिनयात अधिक संयम, चिंतनशीलता आणि अनुभवाची खोली येत गेली. नाना पाटेकर यांना अभिनयासाठी तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले आणि भारत सरकारने 2013 मध्ये त्यांना पद्मश्री प्रदान करून गौरविले. - ‘नाम फाउंडेशन’: शेतकऱ्यांच्या अश्रूंना दिलेला आधार
सन 2015 मध्ये महाराष्ट्र गंभीर दुष्काळाचा सामना करीत असताना शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांच्या बातम्यांनी नाना पाटेकर अस्वस्थ झाले. केवळ दुःख व्यक्त करून थांबण्याऐवजी त्यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने सप्टेंबर 2015 मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली. आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना आर्थिक मदत देणे, विधवा महिलांना आधार देणे, गावांमध्ये जलसंधारणाची कामे करणे, नद्या-नाले पुनरुज्जीवित करणे, गाळ काढणे, पाझर तलाव दुरुस्त करणे, शेतीसाठी पाणी उपलब्ध करून देणे आणि ग्रामीण भागात शाश्वत उपजीविकेची साधने निर्माण करणे-अशा व्यापक स्वरूपात ‘नाम’चे कार्य विस्तारले.
‘नाम फाउंडेशन’च्या अधिकृत माहितीनुसार 2015 ते 2025 या काळात संस्थेने 2,246 जलस्रोतांची पुनर्स्थापना, 178 नद्यांचे पुनरुज्जीवन, 515 ओढे-नाले खोल व रुंद करणे आणि 769 पाझर तलावांची दुरुस्ती केली. या कामांचा लाखो शेतकऱ्यांना लाभ झाला. या कार्याचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे नानांनी स्वतःला संस्थेचा प्रसिद्धीपुरुष बनविण्यापेक्षा सामान्य कार्यकर्ता मानले. शेतकऱ्यांच्या घरी जाणे, त्यांच्या कुटुंबांशी संवाद साधणे, गावकऱ्यांबरोबर जमिनीवर बसणे आणि त्यांचे प्रश्न ऐकणे-हे त्यांच्या समाजकार्याचे स्वरूप होते. त्यांच्यासाठी सामाजिक कार्य हे प्रसिद्धीचे साधन नव्हते; ती त्यांच्या अंतर्मनाची गरज होती. - बाबा आमटे, आनंदवन आणि आमटे परिवाराशी नाते
नाना पाटेकर यांचे बाबा आमटे आणि आनंदवनाशी अनेक दशकांचे आत्मीय नाते होते. वयाच्या सुमारे तेविसाव्या वर्षी त्यांनी आनंदवनाला प्रथम भेट दिली होती. कुष्ठरोग्यांचे पुनर्वसन, श्रमप्रतिष्ठा आणि माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार या बाबांच्या विचारांचा त्यांच्यावर खोल प्रभाव पडला. बाबा आमटे हे नानांसाठी केवळ समाजसेवक नव्हते; ते पितृतुल्य मार्गदर्शक होते. बाबा आमटे यांच्या निधनानंतर “मी माझे वडील गमावले” अशा भावना नानांनी व्यक्त केल्या होत्या. त्यांनी आनंदवनाला वर्षानुवर्षे भरीव आर्थिक मदत केली आणि त्याच्या कार्याशी निष्ठेने जोडलेले राहिले. डॉ. प्रकाश आमटे यांच्या जीवनावरील चित्रपटात भूमिका करणे, ही नानांसाठी केवळ अभिनयाची जबाबदारी नव्हती. आमटे परिवाराच्या सेवाव्रताविषयीची त्यांची कृतज्ञता आणि श्रद्धा त्या भूमिकेतून व्यक्त झाली. आनंदवन व हेमलकशातील कार्याबद्दल ते ज्या आत्मीयतेने बोलत, त्यातून बाबांनी रुजविलेल्या मानवतेच्या विचारांशी त्यांचे नाते स्पष्ट होत असे. - स्पष्टवक्तेपणामागील संवेदनशील मन
नाना पाटेकर यांचा स्वभाव स्पष्टवक्ता, रोखठोक आणि कधी कधी संतप्त वाटणारा होता. त्यांनी मनातील विचार आडपडदा न ठेवता मांडले. राजकीय सत्ताधारी असोत, चित्रपटसृष्टीतील मोठी नावे असोत किंवा समाजातील प्रस्थापित व्यवस्था-अन्याय दिसला की प्रश्न विचारण्याचे धाडस त्यांनी दाखविले. मात्र या कठोर बाह्यरूपामागे अत्यंत संवेदनशील मन होते. शेतकऱ्यांच्या विधवांशी बोलताना त्यांच्या डोळ्यांत येणारे अश्रू, गरजूंसाठी मदत उभी करण्याची धडपड आणि बाबांच्या आनंदवनाबद्दलचा जिव्हाळा हा त्यांचा खरा स्वभाव दाखवितो. त्यांचे राहणीमान साधे होते. पैसा, प्रसिद्धी आणि ग्लॅमर यांच्या मध्यभागी राहूनही त्यांनी जमिनीशी असलेले नाते टिकवून ठेवले. “जे मिळाले, त्यातील काही भाग समाजाला परत देणे ही आपली जबाबदारी आहे,” ही भावना त्यांच्या कृतीतून सतत व्यक्त झाली. - कलेबरोबरच कर्तव्याचाही वारसा
नाना पाटेकर यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीला अभिनयाची स्वतंत्र शैली दिली. त्यांची नक्कल अनेकांनी केली; परंतु त्यांच्या अभिनयामागील अनुभव, संवेदनशीलता, अस्वस्थता आणि सामाजिक जाण यांची नक्कल करणे शक्य नव्हते. त्यांनी भूमिका केवळ साकारल्या नाहीत, तर त्या जगल्या. म्हणूनच ‘परिंदा’चा अण्णा, ‘क्रांतिवीर’चा प्रताप टिळक, ‘प्रहार’चा मेजर चव्हाण, ‘अब तक छप्पन’चा साधू आगाशे, ‘वेलकम’चा उदय शेट्टी, ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे’मधील प्रकाश आमटे आणि ‘नटसम्राट’चा गणपतराव बेलवलकर ही पात्रे प्रेक्षकांच्या स्मरणात कायम राहतील. त्यांचा दुसरा आणि कदाचित अधिक मौल्यवान वारसा म्हणजे सामाजिक बांधिलकी. कलावंताने आपल्या लोकप्रियतेचा आणि सामर्थ्याचा उपयोग समाजातील दुःख कमी करण्यासाठी कसा करावा, याचे उदाहरण त्यांनी घालून दिले. शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना आवाज देणारे ‘नाम फाउंडेशन’, आनंदवनाशी असलेले नाते आणि आपत्तीग्रस्तांच्या मदतीसाठी दाखविलेली तत्परता यांमधून त्यांनी ‘माणूस’ म्हणूनही मोठेपणा सिद्ध केला.
आज नाना पाटेकर आपल्यात नसले तरी त्यांच्या भूमिका, त्यांचा आवाज, निर्भीड विचार आणि सेवाभावी कार्य आपल्याला सतत प्रेरणा देत राहील. पडद्यावर अन्यायाविरुद्ध गर्जणारा हा ‘क्रांतिवीर’ प्रत्यक्ष जीवनात दुःखी, पीडित आणि संकटग्रस्तांच्या पाठीशी उभा राहिला. म्हणूनच त्यांचे जाणे म्हणजे केवळ एका अभिनेत्याचे निधन नाही; ती भारतीय कलाक्षेत्राची आणि सामाजिक जाणिवेची मोठी हानी आहे. ज्येष्ठ अभिनेते आणि संवेदनशील समाजसेवक नाना पाटेकर यांना मराठी साहित्य संस्कृती व कला मंडळ आणि ‘साहित्य मंदिर’ परिवारातर्फे विनम्र अभिवादन व भावपूर्ण श्रद्धांजली!
सुभाष कुळकर्णी
संबंधित पोस्ट
सब्सक्राइब करा न्यूज़लेटर
SUBSCRIBE US TO GET NEWS IN MAILBOX
फोटो गैलरी
वीडियो गैलरी
रिपोर्टर
The Reporter specializes in covering a news beat, produces daily news for Aajchi Navi Mumbai News
Aajchi Navi Mumbai